समवेदना सन्देश कति सार्थक र कति निरर्थक

हरिनन्दन निरौला

प्रत्येक समाज समुदाय र जात जातीमा आफ्नै प्रकारका संस्कारहरु हुन्छन् त्यो पनि जन्मदेखि लिएर मृत्यू पर्यन्त । हाम्रो देश नेपालमा स्थान विशेष कर्म काण्डीय पद्दतिहरु पाइन्छन् । संस्कारको रङ्ग यसरी पोतिएको हुन्छ कि त्यसलाई केही गरे पनि निखार्न सकिन्न । संस्कारमा व्यक्तिका समवेदनाहरु जोडिएका हुन्छन् त्यसैले समयानुकूल सम्पन्न हुने कर्मकाण्डीय अनुष्ठानका बारेमा कुनै टिका टिप्पणी कसैले नगरेको पाइन्छ । विविध परम्परा भएका कारण हाम्रो समाजमा कुनै एक परम्पराका बारेमा बोल्नु बेइमान सावित हुन्छ । तर कुनै परम्परा यस्ता छन् जुन समयसँगै हेर्दा हेर्दै बनिएका पनि छन् । कतिपय तर्क र दम्भका कारण परम्पराको सिर्जना भएको पाइन्छ । समयसँगै यही दम्भ परम्परा बन्न जान्छ । जसरी राज परिवारमा भएको परम्परालाई हु–बहू पालना गर्न दरबारिया कर्मचारीहरु बाध्य बनिन्छन् त्यसरीनै समाजमा भएका दम्भी पुरुषका कारण नयाँ परम्परालाई समाजले स्वीकार्न बाध्य हुन्छ र बिस्तारै सबै समाजमा त्यो परम्पराका रुपमा फैलिएको हुन्छ । तर यहाँ परापूर्वकालदेखि चलिआएको परम्परा भन्दा जुन नयाँ परम्परा जुन केही वर्ष यता विकसित भएको छ हाम्रो समाजमा र यसलाई मान्न व्यक्ति मनसा वाचा कर्मणा तयार नभए पनि समाजका लागि दम्भी समाजका लागि हामी आफूलाई तल्लीन बनाइरहेका छौं । हामीलाई थाहा छ मान्छे सामाजिक प्राणी हो । मान्छेको शव यात्रामा कतिजना मान्छे थिए यसरी उसको प्रतिष्ठासँग जोडिन्छ । अनि समाजका कुन कुन लब्ध प्रतिष्ठित व्यक्तिहरुको सहभगिता थियो कुन कुन ठूला मान्छे थिए बेला बेलामा यस्ता कुरा पनि सुन्न पाइन्छ । कोही कुनै परिस्थितिका कारण शवयात्रामा सहभागी भएन भने उसलाई हेर्ने दृष्टिकोण नै फरक रहेको छ हाम्रो समाजमा । यी धेरै परम्पराहरुका बीचमा एउटा परम्परा रहेको छ हाम्रो समाजमा त्यो हो समवेदना सन्देश । कुनै पनि व्यक्ति कतै कर्मचारी होस् सामाजिक कार्यकर्ता होस् वा कुनै राजनीतिक संगठनसँग जोडिएको होस् उनीहरुका परिवामा कसैको देहान्त हुनासाथ संस्थागत रुपमा शोक सभाको आयोजना गरिन्छ साथै शोक सन्देश लिखित रुपमा मृतकका परिवारलाई थमाइन्छ । प्रायः गरेर मान्छे समवेदना पत्र समयमा दिन नपाएको अवस्थामा अनुकूल समय मिलाएर पछि सम्बन्धित परिवारजनलाई भेटेर समवेदना प्रकट गर्ने गर्दछन् पनि । कार्य व्यस्तताका कारण आफू उपस्थित हुन नसकेमा पत्रको रुपमा पनि समवेदना प्रकट गर्ने चलन रहेको छ । मृतकका परिवारमा शोकको समयमा सन्तुष्टिको भाव रहने कुरा सत्य हो कि दुःखका समयमा सबैले हामीलाई सम्झिएकाछन् यी सबै हाम्रा हितैसी हुन् भन्ने भावना जागृत पनि नहुने होइन । १२ दिनसम्मको काजक्रियाको समयमा समवेदना प्रकट गरेको समयमा देखावटीपनमा जो भावविव्हलता प्रकट हुन्छ नि त्यो वास्तविक हो र ? मृतकका परिवार जसलाई पटक पटक मौन धारण गर्न बाध्य बनाइन्छ के यो व्यवहारिक छ र ? खाटो बसिसकेको घाउलाई पटक पटक चर्काइन्छ नि के यो परिवारजनका लागि उपयुक्त हुन्छ र ? जीवन भर आफ्नो अभिभावकको सेवा गर्ने सन्ततिलाई त्यही समयमा गएर यस्तो हुनुहुन्थ्यो, यसो भन्नुहुन्थ्यो नानाभाँती फलाक्दैमा शोकाकुल परिवारजनको शोक कम हुन्छ र ? कतिपय अवस्थामा बाले र आमाले त मलाई यसो भनिदिनु है भनेर भन्नुभाथ्यो भनेर मृतकका परिवारलाई सम्प्रेषण गरिन्छ पनि अनि अनावश्यक कार्य गराउन बाध्य बनाइन्छ कतिपय सन्ततिहरुलाई । के यो व्यवहारिक छ ? फेरि हाम्रो समाजमा जसको जस्तो प्रतिष्ठा छ त्यही अनुसारको समवेदना सन्देश प्राप्त हुन्छ । प्रायः गरेर राजनैतिक संगठन तथा राजनैतिक पदाधिकारीहरुका समवेदनाका लागि धेरै भन्दा धेरै समवेदना पत्र समावेश गरिन्छ । समवेदना वाचन गर्नलाई लाइनमा बसेर, पालो पर्खेर अनि नक्कली शोक विव्हलता प्रदर्शन गरेर मृतकका परिवारका सदस्यहरुमा पीडा माथि थप पीडा थप्नु सिवाय अरु कुनै कार्य गरेको देखिंदैन । समवेदना वाचन गर्ने क्रममा पटक पटक परिवारजनले मौनधारण गर्न कति आवश्यक हुन्छ ? कतिपय अवस्थामा समवेदना पत्र धेरै भएकाकारण ठूला संगठनबाट प्राप्त समवेदना मात्र वाचन गरिने र साना संस्थाका समवेदनालाई समय अभावका कारण थन्क्याइका उदाहरणहरु हामीलाई राम्ररी थाहा पनि छ । जो व्यक्ति समवेदना प्रकट गर्न आउँछन् नि उनीहरुको यसमा कुनै रुचि भएको पाईंदैन । उसले आधा घण्टा समय बेकार बर्बाद भएको आभाष गरेका प्रत्यक्ष भनाइहरु पनि नसुनिएका होइनन् । मेरो विचारमा शोक सन्देश (समवेदनापत्र)लाई परिमार्जन गर्न आवश्यक भएको छ । यसलाई मृतकका परिवारसामू लगेर बिलौना गर्नु भन्दा एक पाना कागजमा लेखेर फाइलिङ गर्ने व्यवस्था गर्न सके समयानुकुल परिवारजनले हेर्ने नै थिए । यसको बदला हामी ठूलो रकम खर्चिएर सुन्दर फ्रेममा सजाएर अनि फूलबुट्टा भरेर समवेदना प्रकट गर्छाै यसले परिवारजनमा कति मल्हमको काम गरेको होला हामीले सोच्ने बेला आएको छ । अनावश्यक रुपमा आफ्नो प्रतिष्ठा बताउनु ढोंगी संस्कार मात्र हो भन्दा अत्युक्ति नहोला । यो परम्परा समाजको कुनै समृद्ध व्यक्तिबाट थालनी भएको हुनुपर्छ अब पनि कुनै समृद्ध व्यक्तिबाट नै यसलाई बन्द गर्ने पहलकदमी गरिनुपर्दछ । तर प्रयाश हामी सबैले गरेमा यो संस्कारित समुदायभित्र पसेको कुसंस्कारको अन्त्य गर्न सकिन्छ । यो मेरो व्यक्तिगत विचार हो । म ति सबै विचार संस्कार तथा परम्परालाई आत्मसाथ गर्छु जसले समाजमा पथ प्रदर्शन गराए, समाज निर्माणमा योगदान दिए तर हाम्रो सभ्य समाजमा असभ्य रुपमा फैलिएको समवेदना सन्देशको कुसंस्कारलाई संस्कारित बनाउन आवश्यक भएको छ । तपाईं आफूलाई ढाँट्न सक्नुहुन्न भने एक पटक आफैंलाई सोध्नुहोस् समवेदना सन्देश कति सार्थक र कति निरर्थक भनेर तपाईंको अन्तर हृदयले सही उत्तर दिनेछ । मैले यहाँ जे उल्लेख गरें यो मेरो नित्तान्त व्यक्तिगत विचार हो । यस सम्वन्धमा आएका सुझावलाईं सहर्ष शिरोधार्य गर्नेछु । बाँकी विचार तपाईंको